وقف و تأثیر آن در عمران شهرهای عراق دوره عثمانی: تفاوت بین نسخه‌ها

از ویکی خیر
پرش به: ناوبری، جستجو
(صفحه‌ای تازه حاوی «سید حسن موسوی '''گزارش کتاب بلديات العراق في العهد العثماني''' ==مقدمه== در د...» ایجاد کرد)
 
 
(۳ نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۱: سطر ۱:
 +
<div style="text-align:justify;font-family:B Nazanin;font-size:20px">
 +
 
[[سید حسن موسوی]]
 
[[سید حسن موسوی]]
'''گزارش کتاب بلديات العراق في العهد العثماني'''
+
 
 +
'''گزارش کتاب بلدیات العراق فی العهد العثمانی'''
  
 
==مقدمه==  
 
==مقدمه==  
در دوره حاکميت عثماني، [[عراق]] يکي از ولايت هاي [[امپراطوري عثماني]] بود و خلافت سني عثماني که خود را ادامه خلفاي بغداد مي دانست بر شهرهاي مذهبي [[عراق]] سيطره داشت. يک نظريه اينست که يک دليل اختلاف عثماني با [[صفويه]] شهرهاي مذهبي و عتبات [[عراق]] بود، [[صفويه]] مي گفتند، عثماني ها هيچ تلاشي در عمران و آباداني [[نجف اشرف]]، [[کربلا]]ء، [[کاظمين]] و [[سامرا]] ندارند و حتي شرايطي فراهم مي آورند که اين شهرها مخروبه و غير بهداشتي بماند و به همين دليل با [[دولت عثماني]] به مشاجره و محاجه و گاه جنگ مي پرداختند. اکنون بر اساس اسناد باقي مانده مي خواهيم بدانيم وضعيت اين شهرها چگونه بوده و دولت عثماني تا چه اندازه در آباداني اين شهرها مي کوشيد؟ سوم اينکه [[وقف]] چه نقشي در عمران اين شهرها داشت؟  
+
در دوره حاکمیت عثمانی، [[عراق]] یکی از ولایت های [[امپراطوری عثمانی]] بود و خلافت سنی عثمانی که خود را ادامه خلفای بغداد می دانست بر شهرهای مذهبی [[عراق]] سیطره داشت. یک نظریه اینست که یک دلیل اختلاف عثمانی با [[صفویه]] شهرهای مذهبی و عتبات [[عراق]] بود، [[صفویه]] می گفتند، عثمانی ها هیچ تلاشی در عمران و آبادانی [[نجف اشرف]]، [[کربلا]]ء، [[کاظمین]] و [[سامرا]] ندارند و حتی شرایطی فراهم می آورند که این شهرها مخروبه و غیر بهداشتی بماند و به همین دلیل با [[دولت عثمانی]] به مشاجره و محاجه و گاه جنگ می پرداختند. اکنون بر اساس اسناد باقی مانده می خواهیم بدانیم وضعیت این شهرها چگونه بوده و دولت عثمانی تا چه اندازه در آبادانی این شهرها می کوشید؟ سوم اینکه [[وقف]] چه نقشی در عمران این شهرها داشت؟  
  
تمامي اين پرسش ها را تلاش مي کنم بر اساس مطالب مندرج در [[کتاب بلديات العراق في العهد العثماني]] (1534-1678م) که به دست آوريم. در واقع با بررسي و گزارش اين کتاب به پرسش هاي فوق هم پاسخ مي گويم.
+
تمامی این پرسش ها را تلاش می کنم بر اساس مطالب مندرج در [[کتاب بلدیات العراق فی العهد العثمانی]] (1534-1678م) که به دست آوریم. در واقع با بررسی و گزارش این کتاب به پرسش های فوق هم پاسخ می گویم.
  
اين کتاب داراي اين مشخصات کتاب شناختي است  
+
این کتاب دارای این مشخصات کتاب شناختی است  
  
[[بلديات العراق في العهد العثماني]] (1534-1678م)، عبدالعظيم عباس نصار، الطبعة الاولي، المکتبة الحيدرية، 1437-1385ق.
+
[[بلدیات العراق فی العهد العثمانی]] (1534-1678م)، عبدالعظیم عباس نصار، الطبعه الاولی، المکتبه الحیدریه، 1437-1385ق.
  
==اين کتاب شامل چهار فصل زير است==  
+
==این کتاب شامل چهار فصل زیر است==  
  
*فصل1: وضعيت اداري-سياسي و تأثير آن در خدمات شهري در دوره عثماني
+
*فصل1: وضعیت اداری-سیاسی و تأثیر آن در خدمات شهری در دوره عثمانی
**تقسيمات اداري
+
**تقسیمات اداری
**شرائط و اوضاع سياسي و تأثير آن در خدمات شهري
+
**شرائط و اوضاع سیاسی و تأثیر آن در خدمات شهری
*فصل2: اصلاحات عثماني و چگونگي اجراي آن  
+
*فصل2: اصلاحات عثمانی و چگونگی اجرای آن  
**جنبش اصلاحات و عصر تنظيمات و تأثير آن در شهرهاي عراق  
+
**جنبش اصلاحات و عصر تنظیمات و تأثیر آن در شهرهای عراق  
**تلاش هاي سلاطين عثماني در ايجاد شرائطي براي خدمات شهري
+
**تلاش های سلاطین عثمانی در ایجاد شرائطی برای خدمات شهری
**نقش وقف در خدمت رساني به مردم  
+
**نقش وقف در خدمت رسانی به مردم  
*فصل 3: شهرداري ها و تشکيلات اداري
+
*فصل 3: شهرداری ها و تشکیلات اداری
**ايجاد مديريت مرکزي در شهرهاي عراق  
+
**ایجاد مدیریت مرکزی در شهرهای عراق  
**احداث شهرداري ها و واحدهاي تابعه در همه شهرها و روستاها  
+
**احداث شهرداری ها و واحدهای تابعه در همه شهرها و روستاها  
**کارآيي شهرداري ها و نقش وقف در مديريت شهري
+
**کارآیی شهرداری ها و نقش وقف در مدیریت شهری
*فصل 4: مجلس شهرداري (شوراي شهر)  
+
*فصل 4: مجلس شهرداری (شورای شهر)  
**ولايت بغداد  
+
**ولایت بغداد  
**ولايت بصره  
+
**ولایت بصره  
**ولايت موصل  
+
**ولایت موصل  
**دوره اشغال انگلستان و نقش شهرداري ها  
+
**دوره اشغال انگلستان و نقش شهرداری ها  
  
نويسنده در لابلاي اين مباحث و فصول، در چندين جا به تحليل [[وقف]] و جايگاه [[وقف]] مي پردازد.
+
نویسنده در لابلای این مباحث و فصول، در چندین جا به تحلیل [[وقف]] و جایگاه [[وقف]] می پردازد.
==کارآمدي عثماني در عراق==  
+
==کارآمدی عثمانی در عراق==  
دولت عثماني در 941ق/ کانون الاول 1534م در دوره سلطان سليمان قانوني صدارت اعظمي ابراهيم باشا و به رهبري ايشان به [[عراق]] لشگر کشيد و شهرهاي [[عراق]] را اشغال کرد.  
+
دولت عثمانی در 941ق/ کانون الاول 1534م در دوره سلطان سلیمان قانونی صدارت اعظمی ابراهیم باشا و به رهبری ایشان به [[عراق]] لشگر کشید و شهرهای [[عراق]] را اشغال کرد.  
  
صفويه به اشغال [[عراق]] به ويژه شهرهاي مذهبي مثل [[نجف]] و [[کربلا]] اعتراض داشته و در سال 1624ق توانستند کنترل اين شهرها به دست گيرند. ولي در سال 1638م مجدداً عثماني ها بر [[عراق]] تسلط پيدا کردند و تا پايان [[خلافت عثماني]] يعني تا 1998م [[عراق]] تحت اختيار عثماني ها بود.
+
صفویه به اشغال [[عراق]] به ویژه شهرهای مذهبی مثل [[نجف]] و [[کربلا]] اعتراض داشته و در سال 1624ق توانستند کنترل این شهرها به دست گیرند. ولی در سال 1638م مجدداً عثمانی ها بر [[عراق]] تسلط پیدا کردند و تا پایان [[خلافت عثمانی]] یعنی تا 1998م [[عراق]] تحت اختیار عثمانی ها بود.
 
   
 
   
[[عثماني]] ها، مديريت کارآمد در [[عراق]] نداشته و فقط درصدد اخذ [[ماليات]] هاي سنگين از کشاورزان و شهروندان بودند ولي خط مشي و تدبير جدي براي عمران و آباداني اين منطقه نداشتند  
+
[[عثمانی]] ها، مدیریت کارآمد در [[عراق]] نداشته و فقط درصدد اخذ [[مالیات]] های سنگین از کشاورزان و شهروندان بودند ولی خط مشی و تدبیر جدی برای عمران و آبادانی این منطقه نداشتند  
 
<ref>
 
<ref>
 
بلدیان العراق، ص63 .
 
بلدیان العراق، ص63 .
<ref/>
+
</ref>
بسياري از اقشار [[شيعه]] [[عراق]] که مناطق مياني و جنوب [[عراق]] ساکن بودند، سلطه دولت سني مذهب را نمي پذيرفتند و همواره شورش ها، عدم اطاعت از اوامر دولت و امثال اين ها وجود داشت و اين تنش ها مانع سازندگي بود
+
بسیاری از اقشار [[شیعه]] [[عراق]] که مناطق میانی و جنوب [[عراق]] ساکن بودند، سلطه دولت سنی مذهب را نمی پذیرفتند و همواره شورش ها، عدم اطاعت از اوامر دولت و امثال این ها وجود داشت و این تنش ها مانع سازندگی بود
 
<ref>
 
<ref>
 
همان ص64 .  
 
همان ص64 .  
<ref/>
+
</ref>
  
به ويژه عشائر دائماً تمرّد مي کردند و به دليل زندگي آنها در هورها، امراء دولت نمي توانستند آنها را سرکوب کنند  
+
به ویژه عشائر دائماً تمرّد می کردند و به دلیل زندگی آنها در هورها، امراء دولت نمی توانستند آنها را سرکوب کنند  
 
<ref>
 
<ref>
 
همان ص72-73 .  
 
همان ص72-73 .  
<ref/>
+
</ref>
  
البته در دوره هايي، خلافت عثماني اقدامات زيربنايي براي آباداني و توسعه [[نجف]] و [[کربلا]] اجرا کردند، براي نمونه والي [[عراق]] به نام حسن باشا توانست شورش ها را خاموش کند و راه هجوم هاي صفويه را بست و توانست مقبوليت و محبت مردم را به دست آورد، مراقد ائمه(ع) در [[نجف]]، [[کاظميه]] و [[کربلا]] را ترميم کرد، راه ها را توسعه داد و پل ها و جاده هاي جديد ساخت تا زائران و بازرگانان از کشورهاي مختلف به راحتي بتوانند تردد داشته باشند. بين راه ها، اماکني براي استراحت مردم ساخت، براي نهر حسينيه جدول و پل ساخت، بطوري که اين نهر پس از اين به نام نهر سليماني شهرت يافت. مدارس فراواني براي تعليم اوليه بچه ها و نيز آموزش [[قرآن]] راه اندازي کرد. وي تمامي ماليات هاي دريافتي ومبالغي که زوار و نيکوکاران مي پرداختند و نيز درآمد موقوفات را در خود [[عراق]] مصرف مي کرد و مردم را تشويق به [[وقف]] مي نمود و سازمان کارآمدي براي اداره موقوفات تأسيس کرد
+
البته در دوره هایی، خلافت عثمانی اقدامات زیربنایی برای آبادانی و توسعه [[نجف]] و [[کربلا]] اجرا کردند، برای نمونه والی [[عراق]] به نام حسن باشا توانست شورش ها را خاموش کند و راه هجوم های صفویه را بست و توانست مقبولیت و محبت مردم را به دست آورد، مراقد ائمه(ع) در [[نجف]]، [[کاظمیه]] و [[کربلا]] را ترمیم کرد، راه ها را توسعه داد و پل ها و جاده های جدید ساخت تا زائران و بازرگانان از کشورهای مختلف به راحتی بتوانند تردد داشته باشند. بین راه ها، اماکنی برای استراحت مردم ساخت، برای نهر حسینیه جدول و پل ساخت، بطوری که این نهر پس از این به نام نهر سلیمانی شهرت یافت. مدارس فراوانی برای تعلیم اولیه بچه ها و نیز آموزش [[قرآن]] راه اندازی کرد. وی تمامی مالیات های دریافتی ومبالغی که زوار و نیکوکاران می پرداختند و نیز درآمد موقوفات را در خود [[عراق]] مصرف می کرد و مردم را تشویق به [[وقف]] می نمود و سازمان کارآمدی برای اداره موقوفات تأسیس کرد
 
<ref>
 
<ref>
 
همان ص73 به بعد .  
 
همان ص73 به بعد .  
<ref/>
+
</ref>
  
رويه متعارف و متداول اين بود که والي عراق موقوفات منقول را جمع آوري و به دربار عثماني مي فرستاد، نيز درآمد موقوفات غير منقول، [[زکات]]، ديگر [[ماليات]] ها و جزيه ها را نيز به همين روش اقدام مي کرد. براي اين منظور تشکيلاتي براي گردآوري اموال ايجاد شده بود. در اين تشکيلات بخشي به نام شاد الاوقاف و بخش ديگري به نام شاد الزکاة و همچنين شادهاي ديگر تأسيس شده بود. نيز بخش اداري به نام «تفنکجي باشي» بود که وظيفه [[امنيت]] و مجازات کساني که ماليات نمي پردازند وجود داشت. والي [[عراق]]، شهرداري به نام «داراغاسي» يعني رئيس شهر يا مديريت شهري داير کرده بود  
+
رویه متعارف و متداول این بود که والی عراق موقوفات منقول را جمع آوری و به دربار عثمانی می فرستاد، نیز درآمد موقوفات غیر منقول، [[زکات]]، دیگر [[مالیات]] ها و جزیه ها را نیز به همین روش اقدام می کرد. برای این منظور تشکیلاتی برای گردآوری اموال ایجاد شده بود. در این تشکیلات بخشی به نام شاد الاوقاف و بخش دیگری به نام شاد الزکاه و همچنین شادهای دیگر تأسیس شده بود. نیز بخش اداری به نام «تفنکجی باشی» بود که وظیفه [[امنیت]] و مجازات کسانی که مالیات نمی پردازند وجود داشت. والی [[عراق]]، شهرداری به نام «داراغاسی» یعنی رئیس شهر یا مدیریت شهری دایر کرده بود  
 
<ref>
 
<ref>
 
همان، ص79 .  
 
همان، ص79 .  
<ref/>
+
</ref>
  
خلافت مرکزي که به باب عالي يا دربار عثماني معروف بود براي تشکيلات ولايت [[عراق]] اين وظايف را تصويب کرده بود.  
+
خلافت مرکزی که به باب عالی یا دربار عثمانی معروف بود برای تشکیلات ولایت [[عراق]] این وظایف را تصویب کرده بود.  
  
نظافت، روشنايي، آب رساني، اطفاء حريق، راه سازي، خدمات بهداشتي و پزشکي، مديريت شهري و مراقبت بر آثار باستاني.  
+
نظافت، روشنایی، آب رسانی، اطفاء حریق، راه سازی، خدمات بهداشتی و پزشکی، مدیریت شهری و مراقبت بر آثار باستانی.  
در دوره هايي که والي، کارآمدي نبود يا موانع زيادي در جهت اجراي اهداف وجود داشت، معمولاً خود مردم با استفاده از پتانسيل هاي وقفي به اداره امور و تمشيت کارها مي پرداختند.  
+
در دوره هایی که والی، کارآمدی نبود یا موانع زیادی در جهت اجرای اهداف وجود داشت، معمولاً خود مردم با استفاده از پتانسیل های وقفی به اداره امور و تمشیت کارها می پرداختند.  
  
در زماني که وضعيت شهرهاي [[بغداد]] و [[نجف]] بسيار کثيف بود و آب شرب مردم با مشکل مواجه بود، واقفين به کمک آمده و با [[وقف]] اموال خود آب رساني به همه خانه ها را با لوله کشي و ايجاد سدي در خارج از کشور را اجرا کردند. و از هر خانه مبلغ اندکي هر ماه دريافت مي شد تا براي امور ديگر شهر مصرف شود  
+
در زمانی که وضعیت شهرهای [[بغداد]] و [[نجف]] بسیار کثیف بود و آب شرب مردم با مشکل مواجه بود، واقفین به کمک آمده و با [[وقف]] اموال خود آب رسانی به همه خانه ها را با لوله کشی و ایجاد سدی در خارج از کشور را اجرا کردند. و از هر خانه مبلغ اندکی هر ماه دریافت می شد تا برای امور دیگر شهر مصرف شود  
 
<ref>
 
<ref>
 
همان، ص184 .  
 
همان، ص184 .  
<ref/>
+
</ref>
 
 
به رحال در دوره حاکميت [[عثماني]] ها، خود مردم خيّر و نيکوکار، مؤسسات فراواني خيريه و وقفي به منظور رسيدگي به امور ايتام، مسافرين، آب رساني، روشنايي و همه خدمات شهري راه اندازي کردند. نيز ده ها مسجد، مدرسه، مرکز علمي و خدماتي تأسيس کردند. شيعيان به روش هاي مختلف موقوفات خود را در وطن خود و در شهرهاي [[شيعه]] نشين مصرف مي کردند و به عمال و والي هاي دولت عثماني نمي دادند.
 
  
==پايان==
+
به رحال در دوره حاکمیت [[عثمانی]] ها، خود مردم خیر و نیکوکار، مؤسسات فراوانی خیریه و وقفی به منظور رسیدگی به امور ایتام، مسافرین، آب رسانی، روشنایی و همه خدمات شهری راه اندازی کردند. نیز ده ها مسجد، مدرسه، مرکز علمی و خدماتی تأسیس کردند. شیعیان به روش های مختلف موقوفات خود را در وطن خود و در شهرهای [[شیعه]] نشین مصرف می کردند و به عمال و والی های دولت عثمانی نمی دادند.
اين کتاب از مهم ترين آثار درباره شهرداري و مديريت شهري در [[عراق]] در دوره عثماني و جايگاه [[وقف]] و موقوفات در عرضه خدمات شهري است. نويسنده با اتکاء بر اسناد و مدارک باقي مانده از دوره عثماني به بررسي شرائط اين دوره مي پردازد.  
 
  
اين کتاب مدل مناسبي براي تحقيق درباره شهرهاي [[ايران]] در دوره هاي تاريخي صفويه، سلاجقه و افشاريه، قاجاريه و غيره است. چون براي کشف جايگاه عيني [[وقف]] در اين دوره هاي تاريخي به ناچار بايد اينگونه پژوهش ها عمل شود.
+
==پایان==
 +
این کتاب از مهم ترین آثار درباره شهرداری و مدیریت شهری در [[عراق]] در دوره عثمانی و جایگاه [[وقف]] و موقوفات در عرضه خدمات شهری است. نویسنده با اتکاء بر اسناد و مدارک باقی مانده از دوره عثمانی به بررسی شرائط این دوره می پردازد.  
  
[[رده:میراث جاویدان 72]]
+
این کتاب مدل مناسبی برای تحقیق درباره شهرهای [[ایران]] در دوره های تاریخی صفویه، سلاجقه و افشاریه، قاجاریه و غیره است. چون برای کشف جایگاه عینی [[وقف]] در این دوره های تاریخی به ناچار باید اینگونه پژوهش ها عمل شود.
 +
==پانویس==
 +
</div>
 +
[[رده:میراث جاویدان شماره 72]]
 
[[رده:معرفی کتاب]]
 
[[رده:معرفی کتاب]]
 
[[رده:مقالات]]
 
[[رده:مقالات]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ اکتبر ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۴۰

سید حسن موسوی

گزارش کتاب بلدیات العراق فی العهد العثمانی

مقدمه

در دوره حاکمیت عثمانی، عراق یکی از ولایت های امپراطوری عثمانی بود و خلافت سنی عثمانی که خود را ادامه خلفای بغداد می دانست بر شهرهای مذهبی عراق سیطره داشت. یک نظریه اینست که یک دلیل اختلاف عثمانی با صفویه شهرهای مذهبی و عتبات عراق بود، صفویه می گفتند، عثمانی ها هیچ تلاشی در عمران و آبادانی نجف اشرف، کربلاء، کاظمین و سامرا ندارند و حتی شرایطی فراهم می آورند که این شهرها مخروبه و غیر بهداشتی بماند و به همین دلیل با دولت عثمانی به مشاجره و محاجه و گاه جنگ می پرداختند. اکنون بر اساس اسناد باقی مانده می خواهیم بدانیم وضعیت این شهرها چگونه بوده و دولت عثمانی تا چه اندازه در آبادانی این شهرها می کوشید؟ سوم اینکه وقف چه نقشی در عمران این شهرها داشت؟

تمامی این پرسش ها را تلاش می کنم بر اساس مطالب مندرج در کتاب بلدیات العراق فی العهد العثمانی (1534-1678م) که به دست آوریم. در واقع با بررسی و گزارش این کتاب به پرسش های فوق هم پاسخ می گویم.

این کتاب دارای این مشخصات کتاب شناختی است

بلدیات العراق فی العهد العثمانی (1534-1678م)، عبدالعظیم عباس نصار، الطبعه الاولی، المکتبه الحیدریه، 1437-1385ق.

این کتاب شامل چهار فصل زیر است

  • فصل1: وضعیت اداری-سیاسی و تأثیر آن در خدمات شهری در دوره عثمانی
    • تقسیمات اداری
    • شرائط و اوضاع سیاسی و تأثیر آن در خدمات شهری
  • فصل2: اصلاحات عثمانی و چگونگی اجرای آن
    • جنبش اصلاحات و عصر تنظیمات و تأثیر آن در شهرهای عراق
    • تلاش های سلاطین عثمانی در ایجاد شرائطی برای خدمات شهری
    • نقش وقف در خدمت رسانی به مردم
  • فصل 3: شهرداری ها و تشکیلات اداری
    • ایجاد مدیریت مرکزی در شهرهای عراق
    • احداث شهرداری ها و واحدهای تابعه در همه شهرها و روستاها
    • کارآیی شهرداری ها و نقش وقف در مدیریت شهری
  • فصل 4: مجلس شهرداری (شورای شهر)
    • ولایت بغداد
    • ولایت بصره
    • ولایت موصل
    • دوره اشغال انگلستان و نقش شهرداری ها

نویسنده در لابلای این مباحث و فصول، در چندین جا به تحلیل وقف و جایگاه وقف می پردازد.

کارآمدی عثمانی در عراق

دولت عثمانی در 941ق/ کانون الاول 1534م در دوره سلطان سلیمان قانونی صدارت اعظمی ابراهیم باشا و به رهبری ایشان به عراق لشگر کشید و شهرهای عراق را اشغال کرد.

صفویه به اشغال عراق به ویژه شهرهای مذهبی مثل نجف و کربلا اعتراض داشته و در سال 1624ق توانستند کنترل این شهرها به دست گیرند. ولی در سال 1638م مجدداً عثمانی ها بر عراق تسلط پیدا کردند و تا پایان خلافت عثمانی یعنی تا 1998م عراق تحت اختیار عثمانی ها بود.

عثمانی ها، مدیریت کارآمد در عراق نداشته و فقط درصدد اخذ مالیات های سنگین از کشاورزان و شهروندان بودند ولی خط مشی و تدبیر جدی برای عمران و آبادانی این منطقه نداشتند [۱] بسیاری از اقشار شیعه عراق که مناطق میانی و جنوب عراق ساکن بودند، سلطه دولت سنی مذهب را نمی پذیرفتند و همواره شورش ها، عدم اطاعت از اوامر دولت و امثال این ها وجود داشت و این تنش ها مانع سازندگی بود [۲]

به ویژه عشائر دائماً تمرّد می کردند و به دلیل زندگی آنها در هورها، امراء دولت نمی توانستند آنها را سرکوب کنند [۳]

البته در دوره هایی، خلافت عثمانی اقدامات زیربنایی برای آبادانی و توسعه نجف و کربلا اجرا کردند، برای نمونه والی عراق به نام حسن باشا توانست شورش ها را خاموش کند و راه هجوم های صفویه را بست و توانست مقبولیت و محبت مردم را به دست آورد، مراقد ائمه(ع) در نجف، کاظمیه و کربلا را ترمیم کرد، راه ها را توسعه داد و پل ها و جاده های جدید ساخت تا زائران و بازرگانان از کشورهای مختلف به راحتی بتوانند تردد داشته باشند. بین راه ها، اماکنی برای استراحت مردم ساخت، برای نهر حسینیه جدول و پل ساخت، بطوری که این نهر پس از این به نام نهر سلیمانی شهرت یافت. مدارس فراوانی برای تعلیم اولیه بچه ها و نیز آموزش قرآن راه اندازی کرد. وی تمامی مالیات های دریافتی ومبالغی که زوار و نیکوکاران می پرداختند و نیز درآمد موقوفات را در خود عراق مصرف می کرد و مردم را تشویق به وقف می نمود و سازمان کارآمدی برای اداره موقوفات تأسیس کرد [۴]

رویه متعارف و متداول این بود که والی عراق موقوفات منقول را جمع آوری و به دربار عثمانی می فرستاد، نیز درآمد موقوفات غیر منقول، زکات، دیگر مالیات ها و جزیه ها را نیز به همین روش اقدام می کرد. برای این منظور تشکیلاتی برای گردآوری اموال ایجاد شده بود. در این تشکیلات بخشی به نام شاد الاوقاف و بخش دیگری به نام شاد الزکاه و همچنین شادهای دیگر تأسیس شده بود. نیز بخش اداری به نام «تفنکجی باشی» بود که وظیفه امنیت و مجازات کسانی که مالیات نمی پردازند وجود داشت. والی عراق، شهرداری به نام «داراغاسی» یعنی رئیس شهر یا مدیریت شهری دایر کرده بود [۵]

خلافت مرکزی که به باب عالی یا دربار عثمانی معروف بود برای تشکیلات ولایت عراق این وظایف را تصویب کرده بود.

نظافت، روشنایی، آب رسانی، اطفاء حریق، راه سازی، خدمات بهداشتی و پزشکی، مدیریت شهری و مراقبت بر آثار باستانی. در دوره هایی که والی، کارآمدی نبود یا موانع زیادی در جهت اجرای اهداف وجود داشت، معمولاً خود مردم با استفاده از پتانسیل های وقفی به اداره امور و تمشیت کارها می پرداختند.

در زمانی که وضعیت شهرهای بغداد و نجف بسیار کثیف بود و آب شرب مردم با مشکل مواجه بود، واقفین به کمک آمده و با وقف اموال خود آب رسانی به همه خانه ها را با لوله کشی و ایجاد سدی در خارج از کشور را اجرا کردند. و از هر خانه مبلغ اندکی هر ماه دریافت می شد تا برای امور دیگر شهر مصرف شود [۶]

به رحال در دوره حاکمیت عثمانی ها، خود مردم خیر و نیکوکار، مؤسسات فراوانی خیریه و وقفی به منظور رسیدگی به امور ایتام، مسافرین، آب رسانی، روشنایی و همه خدمات شهری راه اندازی کردند. نیز ده ها مسجد، مدرسه، مرکز علمی و خدماتی تأسیس کردند. شیعیان به روش های مختلف موقوفات خود را در وطن خود و در شهرهای شیعه نشین مصرف می کردند و به عمال و والی های دولت عثمانی نمی دادند.

پایان

این کتاب از مهم ترین آثار درباره شهرداری و مدیریت شهری در عراق در دوره عثمانی و جایگاه وقف و موقوفات در عرضه خدمات شهری است. نویسنده با اتکاء بر اسناد و مدارک باقی مانده از دوره عثمانی به بررسی شرائط این دوره می پردازد.

این کتاب مدل مناسبی برای تحقیق درباره شهرهای ایران در دوره های تاریخی صفویه، سلاجقه و افشاریه، قاجاریه و غیره است. چون برای کشف جایگاه عینی وقف در این دوره های تاریخی به ناچار باید اینگونه پژوهش ها عمل شود.

پانویس

  1. بلدیان العراق، ص63 .
  2. همان ص64 .
  3. همان ص72-73 .
  4. همان ص73 به بعد .
  5. همان، ص79 .
  6. همان، ص184 .